In teams en organisaties draait samenwerking zelden alleen om inhoud. Vaak bepaalt gedrag, zichtbaar én onzichtbaar, de kwaliteit van samenwerking, vertrouwen en resultaten. De Roos van Leary, ontwikkeld door psycholoog Timothy Leary, biedt een krachtig model om interactiepatronen te begrijpen én te beïnvloeden. Voor teamcoaches, trainers en organisatiekundigen is het een waardevolle lens om te werken aan organisatiecultuur waarin authenticiteit, verantwoordelijkheid en verbinding centraal staan.
Wat is de Roos van Leary?
De Roos van Leary beschrijft gedrag langs twee assen:
1. Boven – Onder (dominantie ↔ volgzaamheid)
Wie neemt initiatief, stuurt of leidt — en wie volgt, past zich aan of wacht af?
2. Samen – Tegen (coöperatief ↔ oppositioneel)
Is gedrag gericht op verbinding en samenwerking, of juist op weerstand, competitie of conflict?
Dit levert vier hoofdkwadranten op:
Boven-Samen: leidend, coachend, richtinggevend
Onder-Samen: meewerkend, ondersteunend, loyaal
Onder-Tegen: teruggetrokken, afwachtend, onzeker
Boven-Tegen: dominant, kritisch, soms aanvallend
De cruciale wetmatigheid:
Gedrag roept complementair gedrag op.
Dominantie lokt vaak volgzaamheid uit, samenwerking nodigt samenwerking uit, en tegenwerking roept vaak weerstand op.
Voor teamontwikkeling is dat een sleutelbesef: wie interactie wil veranderen, begint bij het eigen gedrag.
Waarom dit model zo waardevol is in teams
In mijn werk als teamcoach zie ik regelmatig dat teams vastlopen zonder dat iemand precies weet waarom. Vaak spelen automatische gedragspatronen:
Een dominante projectleider krijgt steeds passieve reacties.
Kritiek binnen een team leidt tot vermijding in plaats van dialoog.
Enthousiaste initiatieven stranden omdat niemand verantwoordelijkheid neemt.
De Roos van Leary helpt teams:
- Gedrag te herkennen zonder direct te veroordelen
- Patronen bespreekbaar te maken
- Bewust ander gedrag te kiezen
- Interactie te sturen richting vertrouwen en effectiviteit
Dat maakt het model bijzonder praktisch in coaching, training en organisatieontwikkeling.
De Roos van Leary en organisatiecultuur
Een krachtige organisatiecultuur gaat het niet alleen om het zijn van een ‘leuke cultuur’, maar veel meer om een omgeving waarin mensen:
zichzelf kunnen zijn,
verantwoordelijkheid durven nemen,
elkaar aanspreken,
en samen leren.
Hier raakt de Roos van Leary direct aan cultuurontwikkeling.
1. Authenticiteit vraagt gedragsbewustzijn
Veel professionals handelen onbewust vanuit reflexen: verdedigen, aanpassen, controleren. PuurCultuur vraagt bewust kiezen: wat draagt mijn gedrag bij aan de cultuur die we willen?
2. Psychologische veiligheid ontstaat in Samen-gedrag
Open communicatie, luisteren en respectvol confronteren versterken de Samen-kant van de Roos. Daar ontstaat vertrouwen.
3. Eigenaarschap vraagt balans tussen Boven en Onder
Te veel Boven leidt tot controlecultuur. Te veel Onder tot afwachten. PuurCultuur zoekt de volwassen balans: initiatief nemen én ruimte geven
Praktische toepassingen in teamcoaching
Reflectie op interactie
Laat teamleden situaties analyseren via de Roos:
Welk gedrag liet ik zien?
Wat riep dat op bij anderen?
Welk alternatief gedrag past beter bij onze cultuur?
Dit vergroot zelfinzicht enorm.
Interventies in vastgelopen patronen
Bijvoorbeeld:
Dominant gedrag → bewust meer Samen communiceren
Vermijdend gedrag → stap naar Boven-Samen zetten
Conflict → eerst verbinding herstellen
Cultuurgesprekken verdiepen
De Roos maakt cultuur concreet: niet abstracte waarden, maar zichtbaar gedrag.
Valkuilen bij gebruik van de Roos
Als organisatiekundige zie ik ook risico’s:
Het model gebruiken als label (“hij zit altijd Boven-Tegen”)
Gedrag verwarren met persoonlijkheid
Complexe cultuurproblemen versimpelen
De Roos is een hulpmiddel, geen waarheid. Het gesprek blijft leidend.
Gedrag als cultuurmotor
Cultuurverandering begint niet met posters of kernwaarden, maar met dagelijkse interactie. De Roos van Leary laat zien dat iedereen daarin invloed heeft. Elke reactie, elk gesprek, elke keuze vormt de cultuur opnieuw.
Wie werkt aan cultuur, werkt dus aan:
bewust gedrag,
echte dialoog,
gedeelde verantwoordelijkheid,
en moed om patronen te doorbreken.
Daar ligt de echte kracht van dit model: het maakt cultuur persoonlijk én praktisch.
