Wat ubuntu ons kan leren over organisatiecultuur
Ik ben Ik ben geen mango, ik ben een mens van Babah Tarawally aan het lezen. Een boek over menselijkheid, verbondenheid en ubuntu.
Ubuntu wordt vaak samengevat als: ik ben omdat wij zijn.
En juist die gedachte bleef bij mij hangen. Niet alleen omdat hij raakt aan mijn zoektocht naar Kinship, maar ook omdat hij iets wezenlijks zegt over hoe we naar organisaties en organisatiecultuur kijken.
Want misschien maken we in organisaties wel een fundamentele denkfout.
We denken vaak dat een organisatie bestaat uit individuen die vervolgens met elkaar moeten leren samenwerken.
Ubuntu draait het om.
Wie jij bent, ontstaat juist in relatie tot de ander.
Van IK naar WIJ
Tarawally beweegt in zijn boek tussen twee werelden. Aan de ene kant het westerse denken, waarin autonomie, individuele vrijheid en persoonlijke ontwikkeling belangrijk zijn. Aan de andere kant ubuntu, waarin een mens veel sterker wordt gezien als onderdeel van een gemeenschap.
Niet: eerst ben ik er en daarna verbind ik mij met jou.
Maar: zonder jou kan ik niet volledig mij zijn.
Dat verschil lijkt filosofisch, maar heeft enorme consequenties voor hoe we organisaties inrichten.
Kijk maar naar de taal die we gebruiken.
Persoonlijke doelstellingen. Individuele beoordelingen. Individuele ontwikkeling. Persoonlijk leiderschap. Eigen verantwoordelijkheid. Individuele prestaties.
Allemaal waardevol.
Maar wanneer het IK te dominant wordt, vergeten we gemakkelijk dat vrijwel niets binnen een organisatie werkelijk individueel tot stand komt.
De kwaliteit van mijn werk wordt beïnvloed door mijn collega’s. Mijn gevoel van veiligheid wordt bepaald door de mensen om mij heen. Mijn gedrag wordt beïnvloed door de normen van mijn team. Mijn mogelijkheden worden mede bepaald door mijn leidinggevende. En mijn succes is vrijwel altijd gebouwd op het werk dat anderen vóór, naast en na mij doen.
We zijn veel afhankelijker van elkaar dan onze organisatiesystemen soms doen vermoeden.
Cultuur bestaat tussen mensen.
Wanneer organisaties aan cultuur willen werken, wordt al snel gekeken naar gedrag.
Welk gedrag willen we meer zien?
Welk gedrag moeten medewerkers afleren?
Welke leiderschapscompetenties hebben we nodig?
Welke waarden horen daarbij?
Maar cultuur zit niet alleen in mensen.
Cultuur ontstaat vooral tussen mensen.
In hoe we elkaar begroeten. In wie tijdens een vergadering wel en niet wordt gehoord. In wat er gebeurt wanneer iemand een fout maakt. In de collega die even bij je bureau komt zitten omdat hij ziet dat je ergens mee worstelt. In de manager die verantwoordelijkheid neemt wanneer het misgaat. In wat we voor elkaar overhebben wanneer het even niet efficiënt is.
Cultuur zit in de kwaliteit van onze relaties.
Een gezonde organisatie is niet alleen een verzameling goed functionerende individuen. Het is een gemeenschap waarin mensen beseffen dat hun functioneren afhankelijk is van het functioneren van anderen.
Van psychologische veiligheid naar wederkerigheid
Binnen organisaties spreken we veel over psychologische veiligheid. Terecht.
Mensen moeten zich kunnen uitspreken. Fouten kunnen toegeven. Twijfels delen. Afwijkende meningen kunnen geven.
Maar misschien mogen we nog een stap verder gaan.
Van veiligheid naar wederkerigheid.
Want een gemeenschap ontstaat niet alleen doordat ik mezelf mag zijn. Een gemeenschap ontstaat ook doordat ik verantwoordelijkheid voel voor jouw mogelijkheid om jezelf te zijn.
Dat is een wezenlijk verschil.
Dan wordt de vraag niet alleen:
Voel ik mij veilig in dit team?
Maar ook:
Wat doe ik zodat jij je veilig kunt voelen?
Niet alleen:
Krijg ik voldoende ruimte om mij te ontwikkelen?
Maar ook:
Hoe draag ik bij aan jouw ontwikkeling?
Niet alleen:
Wat heb ik nodig van deze organisatie?
Maar ook:
Wat heeft deze gemeenschap van mij nodig?
Daar ontstaat wederkerigheid.
Kinship op het werk
En precies hier raakt ubuntu voor mij aan Kinship.
Kinship gaat over verwantschap. Over het besef dat we onderdeel zijn van iets dat groter is dan onszelf en dat daar ook verantwoordelijkheid uit voortkomt.
Niet omdat het in je functieomschrijving staat.
Niet omdat het onderdeel is van je KPI’s.
Maar omdat je bij elkaar hoort.
Dat klinkt misschien groot voor een organisatie. We hoeven van iedere collega natuurlijk geen familielid te maken. Een organisatie blijft ook een plek waar arbeid wordt verruild voor salaris en waar mensen uiteindelijk weer kunnen vertrekken.
Maar tussen familie en een puur zakelijke transactie ligt een enorm gebied.
Daar bevinden zich gemeenschap, kameraadschap, loyaliteit, zorg, verantwoordelijkheid en wederkerigheid.
En juist dat gebied lijkt in veel organisaties onder druk te staan.
We werken hybride. Teams veranderen snel. Mensen hoppen van opdracht naar opdracht. Flexibele schillen worden groter. We spreken over human resources, capaciteit, bezetting en FTE’s.
Efficiënte woorden.
Maar er zit ook een risico in.
Dat we elkaar langzaam gaan bekijken als vervangbare onderdelen van een systeem.
En een mens is geen resource.
Net zoals een mens geen mango is.
De organisatie als gemeenschap
Misschien moeten we daarom anders naar organisatiecultuur kijken.
Niet alleen als de optelsom van gewenst gedrag.
Maar als de kwaliteit van de gemeenschap die we met elkaar vormen.
Dan krijg je andere vragen.
Niet alleen: Wat zijn onze kernwaarden?
Maar: Wat zijn we elkaar verschuldigd?
Niet alleen: Hoe presteert deze medewerker?
Maar: Wat heeft deze medewerker nodig om bij te kunnen dragen aan het geheel?
Niet alleen: Wie is verantwoordelijk?
Maar: Waar voelen wij ons gezamenlijk verantwoordelijk voor?
Niet alleen: Wat krijg ik hier?
Maar: Wat draag ik hier bij?
En misschien wel de belangrijkste:
Voelen mensen hier dat ze ergens bij horen?
Want cultuur ontstaat uiteindelijk niet op een poster aan de muur.
Cultuur ontstaat wanneer mensen ervaren:
Mijn aanwezigheid doet ertoe. Jouw aanwezigheid doet ertoe. En wat hier tussen ons gebeurt, doet ertoe.
Ik ben omdat wij zijn
Het mooie aan ubuntu vind ik dat het het individu niet hoeft uit te wissen.
Het hoeft geen keuze te zijn tussen IK of WIJ.
Misschien hebben we beide nodig.
Een krachtig IK dat verantwoordelijkheid neemt, grenzen aangeeft, talent ontwikkelt en een eigen stem heeft.
Én een krachtig WIJ dat beseft dat niemand alleen bestaat.
Dat is voor mij ook de essentie van Kinship.
Niet jezelf opofferen voor de groep.
Niet verdwijnen in het collectief.
Maar beseffen dat jouw welzijn verbonden is met dat van anderen.
Misschien zouden organisaties daarom iets minder moeten vragen:
Hoe halen we het beste uit onze mensen?
En iets vaker:
Hoe creëren we een gemeenschap waarin mensen het beste in elkaar naar boven halen?
Dat kleine verschil verandert volgens mij bijna alles.
